مدیریت مواد خطرناک

 بر اساس سازمان بهداشت جهانی [22] مواد خطرناک موادی هستند که :

الف )    خطرات کوتاه مدتی چن سمیت حاد از طریق بلعیدن ، تنفس ، جذب در پوست ، تماس با چشم و پوست ، خورندگی ، آتش سو.زی و یا انفجار ایجاد نمایند.

ب)  باعث ایجاد خطرات بلند مدتی زیست محیطی شامل سمیت مزمن در اثر تماس های مکررر و سرطان زایی شوند و یا دارای پایداری زیاد د رمقابل فرایندهای حذف سمیت مانند تجزیه زیستی بوده و بتوانند ایجاد آلودگی در آبهای سطحی و زیر زمینی نمایند.

 یکی دیگر از تعاریف مهم مواد زاید خطرناک ، تعریفی است که که در سال 1985 توسط محیط زیست سازمان ملل [23] ارائه گردید بر اساس این تعریف مواد خطرناک به موادی که اعم از جامد ، لجن ، مایع و گاز موجود در مخزن به جز مواد زادیواکتیو و عفونی اطلاق می شود که دارای فعالیت شیمیایی ، سمیت ، خاصیت انفجاری و یا سایر ویژگی هایی بوده که برای سلامتی انسان یا محیط زیست به صورت تنها و یا هنگامی که با سایر مواد مخلوط گردند ، ایجاد خطر نمایند.

 طبقه بندی مواد خطرناک :

طبقه بندی موارد خطرناک عموما بر اساس دو روش صورت می گیرد:

·    در روش اول ( روش استفاده از لیست )  اسامی مواد خطناک اط لیست هایی که توسط سازمان های ذیربط تهیه گردیه اند ، استخراج می شود. معمولا بررسی مدیریت ریسک یک ماده شیمیایی ، معیار مناسبی برای قرار دادن آن در لیست مواد شیمیایی خطرناک است . برای تعیین اینکه چه ماده ای خطرناک محسوب می شود ، چهار نوع لیست مختلف ( برای گروه بندی مواد خطرناک ) در ایلات متحده آمریکا در نظر گرفته شده است.

الف ) لیست F : شامل موادی است که معمولا در بخش وسیعی از واحدهای شیمیایی مورد استفاده قرار می گیرند و شامل حلالهای مختلف می باشند. ( کدهای F1 تا F39)

ب‌)    لیست K :   که از مواد خطرناک گروههای صنعتی خاص به شرح ذیل حاصل می گردند .

 

نوع صنعت

نوع ماده خطرناک

صنایع تولید باطری

کادمیوم ، سرب ، نقره ، روی ، نیتریت

صنایع شیمیایی

کروم ، مس ، سرب ، جیوه ، مواد آلی ، هیدروکربن ها (شامل مواد آلی هالوژنه )

صنایع الکترونیک

مس ، کبالت ، سرب ، جیوه ، روی ، سلنیوم ، مواد آلی ، هیدروکربن ها )مواد آلی هالوژنه )

نوع صنعت

نوع ماده خطرناک

صنایع چوب

آرسنیک ، کروم ، سیانور ، مس ،روی

صنایع آبکاری فلزات

کبالت ، کروم ، سیانور ، مس و روی

صنایع نساجی

کروم ، مس ، مواد آلی

صنایع دارویی

آرسنیک ، جیوه ، مواد آلی

صنایع رنگ

کادمیوم ، کروم ، مس ، کبالت ، سرب ، جیوه ، سلنیوم ، موادآلی

صنایع پلاستیک

کبالت ، جیوه ، روی، مواد آلی ، هیدروکربن های (شامل مواد آلی هالوژنه )

صنایع چرم

کروم ، مواد آلی

 

ج) لیست P : این فهرست شامل مواد خطرناکی است که دارای سمیت حاد هستند.

د) لیست U : این گروه در برگیرنده مواد شیمیایی تجاری هستند که دارای سمیت حاد بوده و علاوه بر ان دارای یکی از ویژگی های خورندگی ، قابلیت اشتعال و یا میل ترکیبی شدید باشد.

 

·        در روش دوم  از طریق آزمایشات معینی ، مشخص می شود که آیا ماده مورد نظر در دسته مواد خطرناک قرار می گیرد یا نه . در این روش با استفاده از تجهیزات مدرن شیمی تجزیه نظیر کروماتوگرافی گازی یا اسپکتروفتومتری جرمی ، مواد آلی سمی و فلزات سنگین مورد آزمایش قرار می گیرند.

در این روش مواد خطرناک را از نطر نوع خطرات به دو دسته تقسیم می کنند:

الف ) خطرات سلامتی

ب ) خطرات فیزیکی (ایمنی )

 

هدف اصلی از مدیریت مواد خطرناک ، تلاش جهت ارتقای سلامت انسان و اکوسیستم با کاهش دادن ریسک در معرض قرار گیری با این مواد می باشد. به همین دلیل مدیریت مواد خطرناک با علم (( سم شناسی [24])) ارتباطی نزدیک دارد. قبل از آنکه به بررسی خطرات سلامتی مواد خطرناک بپردازیم ، توضیحاتی درباره چگونگی اثرات مواد شیمیایی بر روی موجودات زنده را ارائه خواهیم داد.

 

میزان ورود مواد شیمیایی به بدن و پگونگی در معرض قرار گرفتن فرد با آن از جکله مهمترین موارد در خصوص اثر یک ماده شیمیایی بر انسان می باشد. مواد شیمیایی می توانند از طرق مختلف از جمله تنفسی ( ورود از راه دستگاه تنفس ) گوارشی ( ورود از راه دستکاه گوارش ) و تماس پوستی وارد بدن انسان شوند. به جز مواد خورنده ( اسیدها و بازها ) ، اغلب مواد سمی در بدو ورود اثر مضری را بر بدن نداشته ، ولی می توانند در فرایندهای فیزیولوژیکی بدن انسان شامل جذب ، توزیع و نگهداری ، انتقال و حذف مواد شرکت نمایند. برای ایجاد سمیت ، ضروری است که ماده شیمیایی و یا محصولات ناشی از نقل و انتقالات بیولوژیکی آن ، در غلظت و زمان مشخصی به نقاط بحرانی بدن ( عضوهای خاصی در بدن) برسند .

در فرایند جذب  ، ماده شیمیایی باید از طریق غشاهای موجود در سلولهای مختلف ( ریه ، پوست و ... ) عبور نموده تا به سیستم گرش خون برسد . میزان جذب هر ماده به پارامترهای مختلفی بستگی داشته که از آن جمله می توان به خواص شیمیایی مواد ، روش در معرض قرار گیری با ماده سمی ( پوستی ، تنفسی ، گوارشی )  و وضعیت فیزیولوژیکی بدن افراد اشاره کرد.

پس از ورود ماده سمی به جریان خون امکان راهیابی آن به قسمتهای مختلف بدن محیا گردیده که اصطلاحا به ان فرایند توزیع و نگهداری اطلاق می شود.  عوام مهمی که در توزیع ماده سمی در بدن موثر می باشند که از آن جمله می توان به  میزان جذب مواد توسط بافتهای مختلف و مسیر در معرض قرار گیری اشاره  کرد. در این مورد مقدار جریان خون در یک بافت دارای اهمیت ویژه ای می باشد. به عنوان نمونه کبد عضوی است که مقدار جریان خون در آن نسبتا بالا بوده و لذا توانایی جذب مقدار زیادی از مواد شیمیایی را دارد.به دلیل تمایل بافتهای مختلف ، بسیاری از مواد ممکن است در محل های مشخصی از بدن تجمع یابند . به عنوان نمونه مواد آلی کلره مثل آفت کش های کلره آلی بدون اینکه روی سلولهای چربی اثر منفی داشته باشند ، در چربی ها تجمع می یابند.محل های تجمع برخی از مواد شیمیایی نیز به شرح زیر می باشند:

-        چربی برای مواد غیر قطبی یا لیپوفیلیک ( مثل آفت کش های کلره الی )

-        پلاسمای خون برای ترکیباتی مانند یون جیوه که با پروتئین خون ترکیب می شوند.

-        استخوان برای سرب ،رادیویم و فلوراید

-        کلیه برای کادمیوم

-        غده تیروئید برای ید

 

لازم به ذکر است که در محل های نگهداری ، مواد تجمع یافته با سایر فرایندهای بدن در حال تعادل بوده و در برخی از حالتها مثل گرفتن رژیم و وجود تنش ( استرس )  ممکن است مواد تجمع یافته در بافتها آزاد شده و در بعضی موارد باعث ایجاد مسمومیت شوند. در برخی موراد نیز محل تجمع این مواد دارای ظرفیت محدودی برای نگهداری است . به عنوان نمونه ، اگر کادمیوم موجود در پوسته کلیه به 100 تا 200 ppm برسد ، کلیه کارایی خود را از دست می دهد.

 

مواد شیمیایی علاوه بر اینکه می توانند در بافتهای بدن تجمع کنند ، می تواننند تحت تاثیر فعل و انفعالات بیولوژیکی قرار گرفته و از بدن حذف شوند.تغییر شکل شیمیایی یا متابولیسم مواد شیمیایی (Biotransformation)  باعث حذف مواد شیمیایی جذب شده می گردد. بدون این فرایند ، مواد شیمیایی نمی توانند بدن را ترک کنند زیرا ضریب تفکیک آب / اکتانول آنها بالا بوده و براحتی از طریق غشاء چربی جذی می شوند.بنابراین  یکی از تاثیرات مهم تغییر شکل بیولوژیکی تسهیل دفع مواد شیمیایی بوسیله تشکیل متابولیتهای محلول در آب است . برای سهولت کار ، تغییر و تبدیل ترکیبات بیگانه به دو مرحله تقسیم می شوند. تغییرات متابولیک (واکنشهاری فازیک ) مثل اکسیداسیون ، احیاء هیدرولیز و ترکیب با اجزا ء طبیعی بدن ( واکنشهای فاز دو ). واکنشهای هر دو فاز عمدتا توسط آنزیم هایی کاتالیز می شوند . برای اینکه یک حذف موفق انجام شود ، لازم نیست که یک ترکیب بیگانه ، ضرروتا در هر دو فاز یک و دو مورد واکنشهای بیو شیمیایی قرار گیرد . بلکه ترکیب خارجی می توانند فقط در متابولیسم فاز یک و یا فاز دو تغییر شکل دهد . عمده محل تغییر و تبدیل های بیولوژیکی در بدن ؛ کبد است . ماهیت عروقی بافت و محدودیت تماس بین خون و سلولهای داخل کبد (که شامل آنزیمهای متابولیزه ترکیبات بیگانه است)  باعث انتشار سریع مواد شیمیایی بداخل و متابولیتهای آن بخارج می شود.

 

اگرچه خطرات  ایمنی[25] مربوط به مشخصات فیزیکی یک  ماده شیمیایی را می توان مطابق اقدامات آزمایشی تعریف کرد(برای مثال اشتعال‌پذیری[26])  اما خطرات سلامتی[27] ‏، تعاریفی با دقت کمتر و ذهنی‌تر دارند. خطرات سلامتی ممکن است تغییرات قابل اندازه گیری را در بدن ایجاد کنند مانند کاهش عملکرد ریوی

عموماً این تغییرات در پی ایجاد نشانه ها و علائمی در کارگران در تماس  ‏، توضیح داده می شوند. کوتاهی تنفس یک احساس ذهنی غیر قابل اندازه گیری است  کارگران در معرض تماس با چنین خطراتی بایستی هم از  تغییر در عملکرد بدن و هم از علائم و نشانه هایی که  نشانده بروز تغییرات در بدن هستند، مطلع باشند.  

 تعیین خطرات سلامتی بسیار پیچیده است و  بخاطر این واقعیت است که ممکن است بسیاری از  اثرات یا علائم و نشانه ها

به طور عادی در افرادی که در معرض عوامل شغلی نبوده اند نیز بروز کند. بنابراین مشکل است که اثرات ناشی از تماس با یک ماده شیمیایی را از بیماریهایی که به طور عادی رخ می دهند ، تفکیک کرد. گه گاه یک ماده باعث بروز اثری می شود که به ندرت در عموم مردم آن اثر دیده شده است مانند آنژیوسارکومها که در اثر تماس با وینیل کلراید ایجاد می شود. در چنین مواردی آسانتر است که ثابت کنیم که فاکتور سببی اولیه ، تماس شغلی بوده است. به هر حال بیشتر وقت ها اثرات مشترک هستند مانند سرطان ریه

به علاوه وضعیت موجود بواسطه این واقعیت پیچیده تر می شود که بسیاری از مواد شیمیایی از نظر خطرات بالقو ه ای که می توانند بر روی سلامتی داشته باشند مورد آزمایش قرار نگرفته اند و داده هایی در خصوص اثرات این مواد در دسترس نیست. تلاشهای زیادی صورت گرفته است تا اثرات حاصل از تماس با مواد شیمیایی را طبقه بندی کرده و  آنها را به طرق مختلف تعریف نمایند.

عموما اصطلاحات حاد  و مزمن استفاده می شوند تا اثرات حاصل از شدت  و مدت تماس  را توصیف کنند. اثرات حاد معولا سریع رخ می دهند و در اثر تماسهای کوتاه مدت ایجاد می شوند‏، اما اثرات مزمن در اثر تماسهای طولانی مدت ایجاد می شوند. در مورد اثرات حاد بسیار زیاد اشاره شده است اما در استاندارد برچسب زنی  مواد شیمیایی خطرناک صنعتی  (Z129.1-1988) (موسسه استانداردهای ملی ایلات متحده )[28]اثرات حاد معطوف  به سوزش[29] ‏، خورندگی[30] ‏، حساسیت زایی[31] و دز کشنده[32]  شده است.

اگر چه این اثرات سلامتی‏، مهم هستند اما آنها به قدر کافی ، محدوده گسترده  اثرات حادی را ممکن است در تماس شغلی ایجاد شوند، پوشش نمی دهد به عنان مثال ناکروزیس ( بی حسی و خواب آلودگی )

همین طور ، اثرات مزمن که اغلب استفاده می شود فقط سرطانها ،‏ موتاژنیست و آسیب به جنین را پوشش می دهند.

این اثرات به طور آشکار نگرانی هایی را در ارتباط با تماس های مکرر و طولانی مدت  مطرح می کند اما به قدر کافی نمی تواند حوزه گسترده اثرات مزمن را پوشش دهد برای مثال دیسکرازی ها (ماند آنمی ) ‏ برونشیت مزمن و اتروفی کبد در این طبقه بندی قرار نمی گیرند.   

 هدف از ارائه طبقه بندی زیر بدین علت است که هر اثر ممکنه سلامتی که ممکن است در محیط کار در اثر تماس با مواد شیمیایی ایجاد شود ،‏  قابل درک باشد و نتواند ما را دچار سردرگمی کند.

 

1)     ماده سرطانزا [33]:

اصطلاح ماده سرطانزا به ماده ایی اشاره دارد که مستقیما در پیشرفت و گسترش سرطان در گیر باشد که ممکن است ناشی از توانایی این ماده در آسیب رساندن به زنوم یا قطع فرایند متابولیکی سلولی باشد . سرطان یک بیماری است که سلولهای آسیب دیده بدن بیمار دستخوش برنامه مرگ سلولی قرار نمی گیرند ، بلکه رشد شان به طور طولانی مدت از کنترل خارج شده و متابولیسم شان دگرگون می شود. مواد سرطان زاها ، ریسک ایجاد سرطان را بوسیله تغییر متابولیسم سلولی یا آسیب مستقیم به DNA و تداخل در فرایند بیولوژیکی افزایش می دهدو نهایتا منجر به تشکیل تومور می شود .

بعد از اینکه مواد سرطان زاها وارد بدن می شوند ، بدن تلاش می کند که آن ها را از طریق فعل و انفعالات بیولوژیکی ، از بدن حذف می کند. در بدن سعی می شود که مواد سرطان زا ، حلالیت بیشتری در آب پیدا مند به طوری که بتواند آن را از بدن از طریق ادرار خارج کند . اما این واکنش می تواند یک ماده سرطانزا با سمیت پایین را به یک ماده با سمیت بالا تبدیل کند. DNA هسته دوست است و بر همین اساس تمام مواد الکتروفیل کربن دار  محلول در آب ، سرطان زا محسوب می شود به خاطر اینکه DNA به طرف ان حمله ور می شود.

یک ماده شیمایی وقتی سرطانزا تلقی می شود که :

الف )‌ آن توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان [34]ارزیابی شده  و به عنوان یک ماده سرطان زا یا عامل بالقوه سرطان مشخص شده باشد ، یا

ب) به عنوان یک ماده سرطانزا یا عامل بالقوه سرطان زائی در گزارش سالیانه برنامه ملی  سم شناسی[35] به چاپ رسیده باشد ، یا

ج ) یا بوسیله   OSHA یک ماده سرطانزا معرفی شده باشد .

 آژانس بین المللی سرطان مواد را بر اساس سرطانزائی به صورت زیر طبقه بندی کرده است :

گروه

شرح

A

مواد سرطان زا

B1

مواد احتمالا سرطان زا ( اطلاعات کمی در مورد انسان وجود دارد)

B2

مواد احتمالا سرطان زا ( اطلاعات کافی در خصوص سرطان زایی آن برای حیوانات وجود دارد ولی اطلاعاتی در مورد آن در خصوص انسان وجود دارد)

C

امکان سرطان زایی

D

غیر قابل طبقه بندی به عنوان مواد سرطان زا

E

شواهدی دال بر غیر سرطان زا بودن آن برای انسان وجود دارد.

تعداد نسبتا کمی از مواد ( در حدود 50 ترکیب و یا کمپلکس ) که دلائل کافی برای سرطان زا بودن آنها وجود دارد ، در گروه A قرار می گیرند. از بین حدود 50 ماده سرطان زای شناخته شده ، 12 مورد از آنها بیشتر مطرح هستند.

 

آلاینده های سرطان زا

نام ترکیب

نوع سرطان

آرسنیک

پوست ، ریه و کبد

آزبست

ریه ، حنجره و پرده جنب

بنزن

خون

بنزیدین

کیسه مثانه

کروم شش ظرفیتی

ریه

نیکل

ریه

پلوتونیم 239

ریه

رادیم 226

ریه و بافت استخوان

رادون 222

ریه

وینیل کلراید

کبد

نفتیل آمین

کیسه مثانه

بیس کلرو اتیل اتر

ریه

 

2)خورنده [36]:  یک ماده شیمایی که در اثر تماس با چشم باعث ازبین رفتن قدرت بینایی شود   و یا تغییرات برگشت ناپذیری در بافت زنده ای که ماده شیمیایی با آن در تماس بوده است  ، ایجاد کند ، ماده خورنده محسوب می شود.  برای مثال  اگر یک ماده شیمایی خورنده  را طبق روشی  (49CFR part 173) که وزارت راه ترابری آمریکا [37]توصیف کرده است در تماس با پوست خرگوش آلبینو قرار دهیم، آن ماده در یک دوره زمانی 4 ساعته تماس ‏ ،  بایستی تغییرات برگشت ناپذیری را در ساختار بافت  ایجاد کرده و یا آن را کاملا  تخریب نماید.

PH مواد هر چقدر از حالت خنثی دور شود، آسیب رسانا تر خواهند بود و این در مورد قلیاها بیشتر است . آسیب های وارده علاوه بر PH به غلظت ماده ، درجه حرارت ، مدت ماندگاری و ترکیب شیمیایی نیز وابسته است . برای مثال آمونیاک دو تماس با چشم از قرنیه به بافتهای های عمقی نفوذ می کند ولی اسیدها به بافت سطحی آسیب وارد می کنند.

از قویترین خورنده ها می توان به HF اشاره کرد.

 

3)شدیدا سمی[38] : یک ماده شیمیایی که در یکی از این دسته بندی های زیر قرار بگیرد ‏ شدیدا سمی تلقی می شود:

الف ) یک ماده شیمیایی که وقتی از طریق دهانی به یک موشی با وزن بین 200 تا 300 گرم تزریق شود ‏، میانگین دزکشنده[39] آن 50 میلی گرم یا کمتر در هر کیلوگرم از وزن بدن باشد. ( آلدرین و هیدروژن سیانید)

ب) یک ماده شیمیایی که وقتی در تماس مداوم 24 ساعته (یا کمتر اگر در حین تماس 24 ساعته بمیرد)با پوست برهنه خرگوشی با وزن بین دو تا سه کیلوگرم قرار گیرد و میانگین دز کشنده آن 200 میلی گرم یا کمتر در هر کیلوگرم از وزن بدن باشد.( گاز خردل )

  ج) یک ماده شیمیایی که وقتی به طور مداوم و پیوسته  به مدت یک ساعت (یا کمتر اگر در حین یک ساعت بمیرد) توسط یک موشی به وزن بین 200 تا 300 گرم استنشاق شود ‏ ، میانگین علظت کشنده [40]آن در هوا 200 قسمت در میلیون یا کمتر برای گاز یا بخار یا 2 میلی گرم در لیتر یا کمتر برای میست ، فیوم یا گردو غبار باشد. 

 

4) محرک[41] : یک شیمیایی، که خورنده نباشد اما که یک اثر التهاب آور قابل ‌برگشت را روی بافت زنده به وسیله فعل و انفعالات آن ماده شیمیایی در محل تماس سبب می‌شود یک ماده شیمیایی محرک پوست تلقی می شود .یک ماده شیمیایی محرک چشم تلقی می شود اگر طبق دستورالعمل CFR 1500.42یا دیگر تکنیکهای مناسب ، محرک شناخته شود.

 

5)حساس کننده [42]:  یک ماده شیمیایی  حساس کننده تلقی می شود وقتی که  افراد یا حیوانات در معرض تماس های مکرر با آن ماده قرار گیرد  یک واکنش آلرژیک در بافتها ایجاد شود. مانند دی کرومات ها و آب کروم سه ظرفیتی

 

6) سمی[43]   : یک ماده شیمیایی که در یکی از گروههای زیر قرار بگیرد ، سمی تلقی می شود:

الف) ) یک ماده شیمیایی که وقتی از طریق دهانی به یک موشی با وزن بین 200 تا 300 گرم تزریق شود ‏، میانگین دزکشنده[44] آن 50بیشتر از میلی گرم در هر کیلوگرم از وزن بدن باشد . (آکرونیتریل)

ب) یک ماده شیمیایی که وقتی در تماس مداوم 24 ساعته (یا کمتر اگر در حین تماس 24 ساعته بمیرد)با پوست برهنه خرگوشی با وزن بین دو تا سه کیلوگرم قرار گیرد ، میانگین دز کشنده آن بیشتر از 1000 میلی گرم در هر کیلوگرم از وزن بدن باشد. ( اپی کلروهیدرین )

  ج) یک ماده شیمیایی که وقتی به طور مداوم و پیوسته  به مدت یک ساعت (یا کمتر اگر در حین یک ساعت بمیرد) توسط یک موشی به وزن بین 200 تا 300 گرم استنشاق شود ‏ ، میانگین علظت کشنده [45]آن در هوا بیشتر از  2000 قسمت در میلیون یا کمتر برای گاز یا بخار بیشتر از 20 میلی گرم در لیتر  برای میست ، فیوم یا گردو غبار باشد. ( اکسید ازت و اکسید اتیلن )

 

7) اثر بر اندام هدف : در زیر طبقه بندی از اندام های هدفی که ممکن است از مواد شیمیایی متاثر شوند آورده شده است . علاوه بر این علائم و نشانه ها و مواد شیمیایی که چنین اثراتی را ایجاد می کنند نیز ذکر شده است.

Hepatotoxins: مواد شیمیایی که علائم و نشانه های آسیبهای کبدی را ایجاد می کنند. یرقان و بزرگی کبد

مواد شیمیایی : تتراکلرید کرین ، نیتروزامین

 

Nephrotoxins : مواد شیمیایی که علائم و نشانه های از آسیب کلیه  را ابجاد می کنند ‏. ادم و دفع پروتئین از کلیه

مواد شیمیایی : هیدروکربنهای هالوژنه ، اورانیم

 

Neurotoxin : مواد شیمایی که اثرات اولیه سمیتشان بر سیستم عصبی است .

علائم و نشانه ها : ناکروزیس ، تغییرات رفتاری، کاهش عملکرد های مکانیکی

مواد شیمیایی : منو کسید کربن و سیانیدها

 

Reproductive toxins : مواد شیمایی که توانایی های جنسی را تحت تاثیر قرار می دهند مانند آسیب های کروموزومی (موتاژن ) و اثر بر روی جنین (تراتوژن )

علائم و نشانه ها : نقص های تولد ، نازائی

مواد شیمیایی : جیوه  و DBCP

خطرات پوستی :  مواد شیمایی که لایه غشایی بدن را تحت تاثیر قرار می دهند

علائم و نشانه ها : خشک شدن پوست ، ورقه وورقه شدن پوست و تحریک 

/ 2 نظر / 54 بازدید
Mamad M2

سلام خوبي؟ وب جالبي داري.خوشحال ميشم به ما هم سر بزني.اگه ســـاکس و فيــــــلتر شکن رايگان هم ميخواي بيا توي سايتمون و عضو شو و از ســـاکس رايگانش استفاده کن.بجز اون جديدترين آهنگ ها رو هم مي توني از سايتمون بگيري.راستي اگه خوشت اومد لطفا روي +1 گوشه سمت چپ ، پايين کليک کن. اينم آدرسش: wWw.FunSeda.TK راستي يه فروشگاه هم دارم که فعلا تا يه مدتي 20% واسه هر جنس تخفيف داديم پس تا اين 20% رو داره خريدت رو بکن ضرر نمي کنم محصولات زياد و خوبي هم داريم سر بزني ضرر نمي کني عزيز اينم آدرس فروشگاهمون: www.esfshop.in .دمت گرم منتظرما پيشاپيش ميگم مرسي که سر زدي [گل]

امین و مهشید و ...

[گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل][گل][گل][گل]_________[گل][گل][گل][گل]__________[گل][گل] [گل] [گل][گل] [گل]______________[گل] [گل]______________ [گل] [گل][گل] [گل][گل][گل]__ سلام دوست عزيز [گل]____ ma3ta.com ___ [گل][گل][گل] _[گل]_[گل] ______اميدوارم خوب باشيد ________________[گل] [گل] [گل][گل][گل]_____ وبلاگ امین و مهشید و خدای مهربون ___ [گل][گل][گل] [گل] [گل][گل]___ جايي از جـنس امید و آرامش _________ [گل][گل] [گل] [گل] [گل] [گل] ________ با مطلبي فوق العاده زيبا ____ [گل][گل][گل][گل] [گل][گل][گل][گل]____ آپ شد__________________[گل][گل][گل][گل][گل] [گل][گل] [گل] [گل] حضور شما باعث دلگرمي ماست [گل][گل][گل][گل][گل] [گل] [گل]_[گل] [گل] __ شاد باشيد هميشه __[گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل] [گل] [گل] [گل] [گل] _______________[گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل][گل][گل] [گل] [گل] [گل]__________ [گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل] [گل][گل][گل] [گل][گل] [گل] [گل]______[گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل] [گل]__[گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل][گل]